Turli yosh guruhlarida autizmning 10 ta erta belgisi

Autizm belgilari qanday tushuniladi?

Autizm — miya rivojlanishi va axborotni qayta ishlashdagi farqlar bilan bog‘liq holat. Belgilar odatda ijtimoiy muloqot va o‘zaro aloqadagi farqlar, takroriy xatti-harakatlar yoki qiziqishlar, shuningdek tovush, yorug‘lik, teginish va boshqa sezgilarga o‘ziga xos munosabatda ko‘rinadi.

Autistik bo‘lmagan bolalarda ham quyidagi xususiyatlarning ayrimlari uchrashi mumkin. Shu sababli belgilarni bolaning yoshi, tili, umumiy rivojlanishi va turli muhitlardagi xatti-harakati bilan birga baholash zarur.

Kuzatish mumkin bo‘lgan 10 ta erta belgi

1. Ismi aytilganda muntazam javob bermaslik yoki tanish ovozga kamroq e’tibor qaratish.
2. Ko‘z qarashi, mimika, imo-ishora yoki tovushlar orqali o‘zaro muloqotning kam bo‘lishi. Yaxshi ko‘z kontakti autizmni istisno qilmasligini ham yodda tutish kerak.
3. Qiziq narsani boshqalarga ko‘rsatish, barmoq bilan ishora qilish yoki quvonchini bo‘lishishning kamligi.
4. G‘udurlash, so‘zlar yoki ikki tomonlama suhbatning kutilganidan kechroq paydo bo‘lishi; eshitgan iboralarni aynan takrorlash ham mumkin.
5. Tengdoshlar bilan qo‘shma o‘yin yoki tasavvuriy o‘yinga qiziqishning kamligi, yolg‘iz faoliyatni ko‘proq tanlash.
6. O‘yinchoq va buyumlardan noodatiy yoki takroriy usulda foydalanish, masalan ularni uzoq vaqt qatorga terish yoki bir qismini aylantirish.
7. Qo‘lni silkitish, tebranish, sakrash yoki boshqa takroriy harakatlarning tez-tez kuzatilishi.
8. Kundalik tartib, yo‘l yoki faoliyatdagi o‘zgarishga kuchli bezovtalik bilan javob berish.
9. Ayrim tovush, yorug‘lik, hid, ta’m, kiyim matosi yoki teginishga juda kuchli yoki juda sust reaksiya bildirish.
10. Oldin ishlatgan so‘z, imo-ishora, o‘yin yoki ijtimoiy ko‘nikmalarning kamayishi yoki yo‘qolishi.

Go‘daklik va 1 yoshgacha

Bu davrda farqlar juda nozik bo‘lishi mumkin. Bola yuz va ovozlarga qanday javob berishi, tabassum va tovushlar bilan navbatma-navbat muloqot qilishi, ismi aytilganda e’tibor qaratishi, ishora yoki qo‘l silkitish kabi imo-ishoralarni ishlatishi kuzatiladi.

Biror bosqichning biroz kechikishi doimo muammo anglatmaydi. Ammo bir nechta muloqot ko‘nikmalari birga rivojlanmayotgan bo‘lsa yoki mavjud ko‘nikma yo‘qolsa, buni shifokorga aytish muhim.

1–3 yosh oralig‘ida

Yurish va so‘zlash rivojlangani sari ijtimoiy muloqotdagi farqlar aniqroq ko‘rinishi mumkin. Bola kerakli narsani ko‘rsatish o‘rniga kattalarning qo‘lidan yetaklashi, ismi aytilganda javob bermasligi, o‘z qiziqishini boshqalar bilan kam bo‘lishishi yoki oddiy taqlid o‘yinlariga kam qo‘shilishi mumkin.

Takroriy o‘yin, tor qiziqishlar, rejadagi o‘zgarishga kuchli reaksiya va sensor sezgirliklar ham sezilishi mumkin. Nutqning kechikishi autizmning yagona belgisi emas va eshitish, til rivojlanishi yoki boshqa omillar bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin.

3–5 yosh oralig‘ida

Bog‘cha yoshida tengdoshlar bilan o‘yin, suhbatni navbat bilan davom ettirish va vaziyatga moslashish ko‘proq talab qilinadi. Autistik bola o‘yinga qanday qo‘shilishni bilmasligi, rolli o‘yinni boshqacha tashkil qilishi, iboralarni aynan takrorlashi yoki ma’lum mavzuga juda chuqur qiziqishi mumkin.

Bolaning kuchli tomonlarini ham kuzating. U tafsilotlarni yaxshi eslab qolishi, ma’lum tizimlarni tez tushunishi yoki sevimli mashg‘ulotiga uzoq diqqat qaratishi mumkin. Baholash faqat qiyinchiliklarni emas, bolaning butun rivojlanish profilini ko‘rib chiqadi.

Maktab yoshi va o‘smirlikda

Ba’zi bolalarda farqlar maktabdagi ijtimoiy talablar oshganda seziladi. Yozilmagan ijtimoiy qoidalarni tushunish, guruh ishida qatnashish, kinoya yoki ko‘chma ma’noni anglash qiyin bo‘lishi mumkin. Maktabdan keyin kuchli charchash yoki uyda hissiy zo‘riqish ham kun davomida o‘zini moslashtirishga urinish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Qizlarda va so‘zlash qobiliyati yaxshi bo‘lgan bolalarda belgilar yashirinroq qolishi mumkin. Ular boshqalarning harakatini taqlid qilishi yoki qiyinchiliklarini maktabda yashirib, faqat xavfsiz muhitda ko‘rsatishi mumkin. NICE tavsiyalariga ko‘ra, yaxshi ko‘z kontakti, tabassum yoki rivojlangan nutq autizm ehtimolini avtomatik ravishda inkor etmaydi.

Xavotir bo‘lsa, qanday yo‘l tutish kerak?

1. Kuzatgan holatingizni umumiy so‘z bilan emas, aniq misol bilan yozing: qachon, qayerda va nima bo‘lganini qayd eting.
2. Bog‘cha yoki maktabdagi tarbiyachi va o‘qituvchidan bolaning boshqa muhitdagi muloqoti haqida so‘rang.
3. Pediatr yoki rivojlanish bo‘yicha mutaxassis bilan gaplashing. Zarur bo‘lsa, eshitish, nutq-til yoki boshqa rivojlanish baholashlari tavsiya qilinishi mumkin.
4. Onlayn test natijasini tashxis deb qabul qilmang. Skrining vositalari faqat qo‘shimcha baholash kerakligini aniqlashga yordam beradi.
5. Tashxis jarayonini kutayotgan bo‘lsangiz ham, bolaning aniq ehtiyojiga mos yordamni boshlash mumkin — masalan, vizual jadval, tinch joy yoki tushunarli ko‘rsatmalar.